علوم رياضيّه مستفاد مىشود بر ذمّت منجّمان پادشاه است . و بر پادشاه لازم است كه ايشان را تربيت مىكرده باشد و بر تعليم و تعلّم علومى كه در اين امور مدخل دارد تحريص مىنموده باشد ؛ مؤنات و حوايج و امر معاش ايشان را بر وجه توسيع متكفّل باشد ، و دقايق اكرام و عنايت و عطوفت نسبت به ايشان مرعىّ دارد ، و ايشان را هميشه به فكر و كار و اعمال صنعت خود مشغول مىداشته باشد و از لهو و فراغت [ 179 آ ] و عيش‌جويى مانع مىشده باشد ، و تمييز ميانهء ايشان مىكرده باشد ، و احسان و اكرام نسبت به ايشان به اندازهء حال به‌جا آورد ، از هركدام كه در صنعت خود مهارتى ظاهر شود يا حكمى « 1 » غريب و تازه به حيّز ظهور رسد بر وفق و اندازهء آن محمدت و احسان مرعىّ دارد . و بر منجّم لازم است كه اهتمام تمام در تعليم و تعلّم صناعات خود به‌جا آورد و اوقات را به عبث ضايع نسازد و مطالب اين فنّ كه مختصرات بر آن مشتمل است چون مجمل كوشيار « 2 » و مدخل ابو معشر « 3 » و تفهيم ابو ريحان و كفاية التّعليم ابو المحامد غزنوى محفوظ و مضبوط داشته باشد ، و هميشهء اوقات صرف احاطهء مطوّلات چون اربع مقالات بطلميوس و شروح آن و مصنّفات ابو معشر و جامع احمد عبد الجليل و احكام مغربى « 4 » و امثال آن مىنموده باشد . و بايد كه تا ادّلهء بسيار مجتمع نشود ، منجّم حكم نكند و چون حكم كند ، جزم نكند و راه احتياط بگذارد و تا تواند چيزها را به وقت و ساعت تعيين ننمايد ، مگر آنكه ادلّه متعاضد باشند و واضح باشند . و شيوهء راستى در احوال ، در همه

--> ( 1 ) . در مر « حكمتى » ضبط شده است . ( 2 ) . مجمل الاصول اثر كوشيار بن لبان جيلى از منجّمان قرن پنجم هجرى و صاحب زيج . كشف الظّنون ، ج 2 ، ص 971 . ( 3 ) . جعفر بن محمّد بن عمر بلخى ، معروف به ابو معشر فلكى ( يا بلخى ) ، متوفّى به سال 272 ق . ، روزگار علمى خود را با فراگيرى دانشهاى رياضى و طبيعى آغاز كرد . ولى بعدا به احكام نجوم روى آورد و مشهورترين كتاب در اين زمينه از وى است به نام المدخل الى علم احكام النجوم . ر ك : تاريخ العلوم عند العرب ، ص 163 . ( 4 ) . ابو الحسن على بن ابى الرّجال شيبانى مغربى قيروانى ، از شهر فاس مغرب ( مراكش ) . وى در شهر قيروان در دربار معزّ بن باديس ، از امراى بنى زيرى كه از 406 تا 453 ق . فرمانروايى كرد ، روزگار مىگذرانيد و بعد از سال 432 ق . درگذشته است . اثرى كه از او به دست ما رسيده كتاب البارع فى احكام النّجوم نام دارد . نك : همان ، صص 178 و 179 .